شريفهء قرآن « وَ إِنَّ الظَّنَّ لا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً » « 1 » و يا « وَ لا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ » ، « 2 » تأسيس اصل شده است از جمله « أصالة عدم حجّيّة كلّ الظن الّا ما خرج بالدليل » يا « أصالة حرمة العمل بكلّ الظن الا ما خرج بالدليل » . هرجا كه دليل خاص داشتيم كه فلان ظن حجّت است ، به آن عمل مىكنيم و الّا نيازى نيست كه حتما دليلى مبنى بر عدم اعتبار آن ارائه شود و خود اصل تأسيس شده ، اين معنى را مىرساند . بنابراين چه شارع مقدّس چنين ظنّى را الغاء كند يا دليلى بر حجّيّت ظن اقامه نشود ، معنايش اين است كه ظنّ غير معتبر نمىتواند مظنون خودش را ثابت كند و جزو ادلّه محسوب نمىشود و قهرا آثار شرعى نيز برآن مترتّب نمىگردد . لذا در صورت وجود ظنّ غير معتبر ، نبايد گفت كه آثار شك برآن بار مىشود ؛ بلكه بايد به سراغ ساير اصول عمليه رفت ؛ چرا كه دستمان از ادلّهء اجتهاديه كوتاه شده است . تحقيق در مقام ما به مرحوم آخوند ( ره ) عرض مىكنيم كه متأسفانه شما از طريق درست كنار رفته‌ايد و اشكال شما به شيخ انصارى ( ره ) وارد نيست ؛ چون منظور از شك در اينجا ، شك اصطلاحى متساوى الطرفين نيست كه پنجاه درصد احتمال وفاق و پنجاه درصد احتمال خلاف داشته باشد ؛ بلكه منظور از شك يعنى هر چيزى كه حجّيّت نداشته و دليل نباشد حال چه شك اصطلاحى باشد چه ظنّ غير معتبر . شيخ انصارى ( ره ) نيز در كتاب رسائل در ابتداى بحث قطع مىفرمايد : « الظنّ غير المعتبر به حكم الشك بل هو هو » ؛ يعنى ابتدا مىگويد كه ظن غير معتبر حكم شك را دارد سپس اضراب كرده و مىگويد نه ، بلكه موضوعا خود شك است . اينكه مرحوم شيخ ( ره ) مىگويد كه ظنّ غير معتبر مثل شك بوده و وجود و عدمش يكسان و آثار شرعى برآن بار نمىشود ، كلامى درست و يك واقعيت است ؛ چون اصل « عدم حجّيّة كلّ الظن الّا ما خرج بالدليل » براساس آيات قرآن تأسيس شده است و لذا اگر در مورد حجّيّت ظنّى ، دليلى اقامه نشود در اين اصل داخل مىگردد . عدم حجّيّت ظن نيز به اين معنى است كه حكم آن ، حكم شك است و به تعبير مرحوم شيخ انصارى ( ره ) « بل هو هو » يعنى اصلا خود شك است و لذا منظور از شك در اينجا يعنى غير دليل و هر چيزى كه حجّت نباشد .

--> ( 1 ) - سورهء نجم ، آيهء 28 . ( 2 ) - سورهء اسراء ، آيهء 36 .